Ile jest krajów na świecie? Aktualna liczba państw

Odpowiedź zależy od przyjętej definicji – Organizacja Narodów Zjednoczonych zrzesza 193 państwa, a wraz z dwoma obserwatorami, Watykanem i Palestyną, powszechnie mówi się o 195 krajach. Jednak dla podróżników, geografów i politologów obraz jest znacznie bogatszy, a szczegółowe analizy wskazują na istnienie nawet 295 odrębnych jednostek terytorialnych spełniających kryteria kraju. Zapraszamy do lektury, która rozjaśnia to fascynujące zagadnienie.

Dlaczego liczba krajów budzi tak wiele kontrowersji?

Podanie jednej, niepodważalnej liczby krajów na świecie okazuje się zadaniem zaskakująco złożonym. Główny problem nie wynika z braku wiedzy geograficznej, ale z fundamentalnych rozbieżności w definiowaniu samego pojęcia „kraj”. W naukach politycznych odróżnia się bowiem suwerenne państwa od terytoriów zależnych, których status bywa niejednoznaczny i podlega dynamicznym zmianom politycznym.

Z perspektywy turystyki i podróżnictwa sprawa nabiera dodatkowego, praktycznego wymiaru. Biura podróży i sami globtroterzy często tworzą własne listy, starając się precyzyjnie określić, które terytoria można „zaliczyć” jako odrębny kraj. Prowadzi to do powstania rankingów i klubów, jak ekskluzywny Travellers’ Century Club z siedzibą w Kalifornii, który za punkt honoru stawia odwiedzenie co najmniej 100 jednostek ze swojej listy liczącej 321 pozycji.

Trzonem sporu jest jednak polityka międzynarodowa i uznanie dyplomatyczne. Twory takie jak Naddniestrze, Abchazja czy Somaliland posiadają realną władzę nad swoim terytorium, własną armię, walutę i system graniczny, a mimo to na wielu mapach wciąż pozostają niewidoczne. Z kolei Szkocja, będąca częścią Zjednoczonego Królestwa, jest powszechnie postrzegana jako kraj ze względu na odrębność kulturową i własny system prawny, choć nie ma samodzielnego przedstawicielstwa w ONZ.

Liczba krajów na świecie zależy od definicji – ONZ uznaje 193 państwa, lecz przy uwzględnieniu terytoriów autonomicznych i dependencji analitycy podają nawet 295 jednostek spełniających kryteria odrębnego kraju.

Czym różni się kraj od państwa?

Aby precyzyjnie operować liczbami, konieczne jest rozgraniczenie pojęć „kraj” i „państwo”. W języku polskim używa się ich często zamiennie, ale geopolityka rozróżnia te terminy precyzyjnie. Państwo to jednostka suwerenna, zdolna do samodzielnego nawiązywania relacji międzynarodowych, czego formalnym potwierdzeniem jest uznanie przez innych członków społeczności globalnej oraz członkostwo w ONZ.

Definicja kraju jest szersza i bardziej geograficzno-socjologiczna. Według opracowania autorstwa dr. Remigiusza Mielcarka, które do dziś jest punktem odniesienia dla wielu podróżników, aby dane terytorium mogło być uznane za kraj, musi posiadać naturalny obszar lądowy o ściśle określonych granicach. Nie ma tu znaczenia jego wielkość – zarówno Monako (1,95 km²), jak i Rosja (17 mln km²) są krajami. Terytorium musi być jednak zamieszkane przez stałą ludność, która jest zorganizowana w struktury społeczne i ma zdolność do podejmowania działań ekonomicznych.

Jakie warunki musi spełniać terytorium?

Opierając się na koncepcji Mielcarka, wyodrębniono siedem konkretnych atrybutów odróżniających kraj od bezludnej wyspy czy tworu wirtualnego. Wyklucza to z listy krajów terytoria takie jak Wyspy Ashmore i Cartier czy norweska Wyspa Bouveta, które choć formalnie podlegają jurysdykcji różnych państw, nie posiadają stałych mieszkańców. Krajem nie są też twory funkcjonujące wyłącznie w sieci czy na sztucznych konstrukcjach morskich.

Kluczowa jest obecność centrum zarządzania, czyli stolicy administracyjnej, oraz podstawowych symboli identyfikujących dane terytorium jak flaga czy godło. Ważnym elementem odróżniającym zwykłą prowincję od kraju jest też zdolność do prowadzenia samodzielnej polityki fiskalnej i emigracyjnej. Przykładem jest tu Iracki Region Kurdystanu, który pomimo formalnego bycia częścią Iraku, posiada własną armię, kontroluje swoje granice i ma odrębną politykę wizową.

Kiedy region zyskuje rzeczywistą autonomię?

To właśnie tutaj finalnie krystalizuje się lista 295 krajów, będąca modyfikowaną z czasem koncepcją polskich badaczy. Klasyczne autonomie na spójnym terytorium kraju, jak hiszpańska Katalonia, nie są uznawane za odrębne kraje. W przeciwnym razie doprowadziłoby to do całkowitego rozparcelowania wielu państw. Kiedy jednak terytorium ma charakter zamorski, a jego niezależność wykracza poza typowe ramy, pojawiają się na listach osobne pozycje dla Zanzibaru, Grenlandii, Azorów czy Polinezji Francuskiej.

Kluczem do odróżnienia kraju od prowincji jest jego zamorski charakter i niezależność wykraczająca poza typową autonomię, czego przykładem są Zanzibar, Szkocja czy Iracki Region Kurdystanu.

Jak powstają nowe państwa i jak znikają stare?

Mapa polityczna świata nieustannie ewoluuje. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat byliśmy świadkami zarówno spektakularnych rozpadowi supersiastw, jak i zaskakujących zjednoczeń. Sam terytorium naszego kraju jest tego najlepszym przykładem – w 1989 roku Polska miała tylko trzech sąsiadów: ZSRR, Czechosłowację i NRD. Żaden z tych tworów już nie istnieje, a w ich miejsce pojawiło się kilkanaście nowych, suwerennych państw.

Rozpad starych imperiów

Procesy te mają najczęściej charakter falowy, związany z historycznymi przesileniami. Po I wojnie światowej rozpadło się Cesarstwo Austro-Węgierskie. W latach 60. XX wieku nastąpił demontaż Imperium Brytyjskiego, a lata 90. przyniosły rozpad Związku Radzieckiego i Jugosławii. Dla dzisiejszego zestawienia państw Afryki fundamentalne znaczenie miał rok 2011, gdy po referendum odłączył się Sudan Południowy, stając się 193. członkiem ONZ.

Łączenie się sąsiadów i mikronacje

Proces odwrotny, czyli łączenie się krajów, jest rzadszy, ale nie mniej znaczący. W 1964 roku Tanganika i Zanzibar utworzyły nowoczesną Tanzanię. Z kolei całkiem współcześnie, bo w październiku 2010 roku, nastąpił ostateczny rozpad Antyli Holenderskich na pięć odrębnych jednostek. Curaçao i Sint Maarten stały się autonomicznymi krajami w ramach Królestwa Niderlandów, zaś Bonaire, Saba i Sint Eustatius przekształcono w gminy specjalne Holandii, zwane dziś Niderlandami Karaibskimi.

Na przeciwnym biegunie są efemeryczne twory, czyli mikronacje. Najsłynniejsza z nich to Księstwo Sealand, znajdujące się na opuszczonej platformie wojskowej na Morzu Północnym. Takie pseudo-państwa, jak również te funkcjonujące wyłącznie w przestrzeni wirtualnej, nie spełniają podstawowego warunku definicji – nie mają naturalnego terytorium lądowego, a ich „obywatele” w rzeczywistości podlegają jurysdykcji innych państw.

Jak podzielić kraje według różnych organizacji?

Brak jednego, uniwersalnego spisu sprawia, że poszczególne organizacje międzynarodowe kierują się własnymi kryteriami. ONZ, będąc organizacją stricte polityczną, opiera się na liście 193 członków oraz dwóch państw-obserwatorów – Stolicy Apostolskiej i Palestyny. Uzyskanie członkostwa to skomplikowany proces dyplomatyczny, dlatego lista ta zmienia się niezwykle wolno i nie oddaje istnienia wielu bytów o cechach państwowości.

Organizacje sportowe i ich szersze listy

Zdecydowanie bardziej pojemne zestawienia stosują organizacje sportowe. FIFA, Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej, zrzesza aż 211 związków. To dlatego w eliminacjach do mistrzostw świata występuje reprezentacja Anglii, Szkocji czy Walii, a nie jedna drużyna Wielkiej Brytanii. Na podobnej zasadzie funkcjonuje Międzynarodowy Komitet Olimpijski, który na swoich listach ma ich ponad 200, dopuszczając do startu sportowców pod flagami jednostek niebędących państwami ONZ.

Polityki wizowe jako wyznacznik

Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych w dziale informacji wizowej niejednokrotnie klasyfikuje odrębnie terytoria autonomiczne, które wewnętrznie prowadzą własną politykę graniczną. Dla podróżnika kluczowa jest bowiem konieczność przejścia kontroli paszportowej. Właśnie z tego powodu jako osobne kraje w praktyce traktuje się takie jednostki jak Zanzibar (przy podróży z kontynentalnej Tanzanii), Sikkim (przy wjeździe z Indii), czy malezyjskie stany Sabah i Sarawak na wyspie Borneo. Nawet sami obywatele Malezji z półwyspu muszą używać tam paszportów.

Według FIFA na świecie istnieją 204 kraje mające swoje reprezentacje piłkarskie, co znacząco wykracza poza ONZ-owskie ramy 193 państw.

Ile zatem jest krajów na świecie? Aktualna i kompleksowa lista

Odrzucając twory wirtualne i bezludne wyspy, ale nie ulegając wyłącznie politycznej narracji ONZ, najbardziej kompleksową koncepcję przedstawił Remigiusz Mielcarek. Jego lista, aktualizowana następnie przez podróżnika Pawła Krzyka, wyróżnia 295 krajów, w tym 207 suwerennych państw i 88 terytoriów zależnych. W zestawieniu tym znajdziemy zarówno powszechnie uznane państwa, jak i te, których byt jest politycznie kontestowany, a także kraje o tak daleko posuniętej autonomii, że tworzą osobny podmiot geopolityczny.

W Europie poza 47 państwami wyróżniono aż 19 terytoriów zależnych. Są wśród nich nie tylko powszechnie znane Gibraltar czy Wyspy Owcze, ale również unikatowe enklawy, takie jak położona w Szwajcarii włoska eksklawa Campione d’Italia, rządząca się feudalnymi zwyczajami wyspa Sark czy teokratyczna republika mnichów na górze Athos, gdzie obowiązuje całkowity zakaz wjazdu dla kobiet i wszelkich samic zwierząt domowych.

W Azji wyróżniono 53 państwa i 13 krajów zależnych. Ta część świata jest szczególnie bogata w terytoria o skomplikowanym statusie politycznym. Obok nieuznawanego przez ONZ Tajwanu, ale również nieuznawanej przez nikogo na arenie międzynarodowej Strefy Gazy, na liście figuruje okupowany przez Chiny Tybet oraz Iracki Region Kurdystanu posiadający własną armię Peszmerga. Na szczególną uwagę zasługuje też położona na Cyprze Strefa Buforowa ONZ z zamieszkaną wioską Pyla, niepodlegająca administracji żadnego z cypryjskich rządów.

W Afryce do 56 uznanych i nieuznawanych państw dodano 12 terytoriów, takich jak hiszpańskie enklawy Ceuta i Melilla czy dwie odrębne dependencje Wyspy Św. Heleny – Tristan da Cunha i Wyspa Wniebowstąpienia. W Ameryce Północnej na miano odrębnych krajów zależnych zasłużyły między innymi oddzielone od macierzy znaczną odległością Alaska i Hawaje. W Ameryce Południowej przykładem takiej zależności są Gujana Francuska, Curaçao czy Wyspy Juan Fernandez.

Całości dopełnia Australia i Oceania oraz Antarktyda, gdzie wyodrębniono kolejne zamorskie dependencje. Ta mozaika pokazuje, że trzymanie się wyłącznie wykazu państw członkowskich ONZ to jedynie wierzchołek góry lodowej w zrozumieniu, jak bardzo skomplikowana jest współczesna mapa polityczna świata.

Jak zmieniała się mapa geopolityczna w Afryce i na Bliskim Wschodzie?

Kontynent afrykański dostarcza najbardziej jaskrawych przykładów rozbieżności między prawem międzynarodowym a sytuacją faktyczną. Za flagowy przykład może posłużyć Republika Saharawi, czyli Sahara Zachodnia, której terytorium jest w ogromnej większości okupowane przez Maroko, co ONZ uznaje za nielegalne. Mimo to z drugiej strony ten sam twór jest uznawany za pełnoprawne państwo przez kilkadziesiąt krajów afrykańskich.

Na wschodzie kontynentu od 1991 roku istnieje Somaliland, który dokonał secesji od pogrążonej w chaosie Somalii. Posiada on wszystkie atrybuty nowoczesnego państwa, łącznie z przedstawicielstwami pełniącymi funkcje konsularne w kilku krajach świata. Jego odmienność od reszty regionu jest tak wyraźna, że w niektórych atlasach i na prywatnych listach podróżników figuruje jako samodzielna jednostka, mimo że żaden z 193 członków ONZ oficjalnie go nie uznał.

Na Bliskim Wschodzie podobne komplikacje dotyczą Autonomii Palestyńskiej oraz Strefy Gazy. Mimo że formalnie oba te podmioty są częścią jednego postulowanego państwa palestyńskiego, od 2007 roku Strefa Gazy znajduje się pod wyłączną i suwerenną kontrolą Hamasu, który nie podporządkowuje się władzom w Ramallah. Z tego powodu na szczegółowych listach krajów obie te jednostki bywają wyodrębniane, co odzwierciedla nie europejskie wyobrażenia, ale realia panujące na miejscu.

Jakie kraje są najbardziej zaskakujące dla przeciętnego Europejczyka?

Poza wielką polityką istnieje cała gama miniaturowych i często egzotycznych tworów państwowych, których istnienie dla wielu pozostaje odkryciem. W samym sercu Włoch, w Ligurii, znajduje się Księstwo Seborga, liczące nieco ponad 300 mieszkańców. Mimo że formalnie podlegają oni włoskiej jurysdykcji, księstwo bije własną obiegową walutę o nazwie luiggino, wydaje znaczki pocztowe i ma oznakowaną granicę państwową.

Podobnie zaskakujący jest Suwerenny Wojskowy Zakon Maltański. Choć nie posiada on zwartego terytorium w tradycyjnym rozumieniu (jego siedzibą są dwie eksterytorialne parcele w Rzymie i fort na Malcie), utrzymuje stosunki dyplomatyczne z ponad setką państw, bije własną monetę scudo, wydaje paszporty i jest obserwatorem w ONZ. Jego zwierzchnik, Wielki Mistrz, nosi tytuł księcia i jest jedynym świeckim kardynałem z prawem udziału w konklawe.

Wśród terytoriów zależnych od dawnych potęg kolonialnych wyróżnia się archipelag Tristan da Cunha, najbardziej oddalona od lądu zamieszkana wyspa na Ziemi. Ta dependencja Wyspy Św. Heleny ma własne prawodawstwo, politykę wizową i jako walutę obiegową woli używać funtów angielskich zamiast lokalnej waluty swojej stolicy. Z kolei mieszkańcy Wysp Alandzkich należących do Finlandii posiadają odrębną kategorię obywatelstwa, a ich językiem urzędowym jest wyłącznie szwedzki.

Nie można też zapominać o Brytyjskim Terytorium Antarktycznym, które mimo że formalnie objęte jest międzynarodowym Traktatem Antarktycznym zawieszającym roszczenia terytorialne, realnie funkcjonuje jako osobna jednostka pocztowa i administracyjna. W przyszłości, po 2041 roku, kwestia suwerenności nad częściami Antarktydy może powrócić na arenę międzynarodową, co ponownie zmieni nasze rozumienie politycznej mapy na południowym krańcu globu. W 2026 roku natomiast wiemy już, że wraz z Górskim Karabachem i Księstwem Hutt River, które przestały istnieć, globalna liczba krajów w ramach tej szczegółowej koncepcji wciąż pozostaje bliska magicznej granicy 295 jednostek.