Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia z perspektywy nauki

Odpowiedź na pytanie, ile jest płci, nie jest jednoznaczna i zależy od przyjętej definicji – biologicznej, społecznej czy prawnej. Współczesna nauka odchodzi od prostego, binarnego podziału, wskazując na istnienie spektrum cech, a samo pojęcie płci jest wielowymiarowe. W tym artykule przyjrzymy się temu zagadnieniu z różnych perspektyw, aby lepiej zrozumieć tę złożoność.

Co geny mówią o liczbie płci?

W uproszczonym modelu nauczanym w szkole, płeć determinuje układ chromosomów – XX daje kobietę, a XY mężczyznę. Rzeczywistość biologiczna jest jednak bogatsza. O tym, czy rozwiną się jądra, decyduje przede wszystkim konkretny fragment DNA – gen SRY, zlokalizowany na chromosomie Y. Jeśli w wyniku mutacji gen ten nie zostanie odczytany, u osoby z kariotypem XY nie dojdzie do rozwoju jąder, a organizm może rozwinąć się w kierunku żeńskim.

Z drugiej strony, zdarza się, że gen SRY w procesie podziału komórkowego przeskoczy na chromosom X. W takiej sytuacji osoba z układem chromosomów XX może rozwinąć męskie gonady. Te naturalne warianty pokazują, że genetyczna determinacja płci jest procesem, w którym genotyp i fenotyp nie zawsze są ze sobą w prostej i przewidywalnej relacji.

Jak hormony wpływają na definicję płci?

Przekonanie, że testosteron to wyłącznie „męski” hormon, a estrogeny są „żeńskie”, jest daleko idącym uproszczeniem. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety produkują te same hormony płciowe, choć w różnych, zmieniających się w ciągu życia proporcjach. Co zaskakujące, średnie poziomy progesteronu i estradiolu u dorosłych osób różnych płci są do siebie bardzo zbliżone. Wyraźne różnice w gospodarce hormonalnej pojawiają się dopiero w szczególnych stanach fizjologicznych, takich jak ciąża.

Poziom hormonów nie jest też stałą, zapisaną wyłącznie w genach. Wpływają na niego czynniki środowiskowe i społeczne. U mężczyzn oczekujących narodzin dziecka obserwuje się spadek poziomu testosteronu. Z kolei poziom estradiolu i progesteronu może wzrastać w sytuacjach rywalizacji o dominację, co burzy stereotypowe postrzeganie tych związków jako wyłącznie żeńskich.

Czy istnieje męski i żeński mózg?

Poszukiwanie jednoznacznych różnic w budowie mózgu między płciami również nie daje podstaw do prostego podziału. Owszem, średnio rzecz biorąc, mózgi mężczyzn są nieco większe, a poszczególne ich rejony mogą różnić się gęstością połączeń. Jednak analiza badania 1400 mózgów przeprowadzonego przez naukowców z Uniwersytetu w Tel-Awiwie ujawniła, że od jednej czwartej do połowy z nich wykazywało tzw. mozaikę płci.

Oznacza to, że w jednym mózgu współistnieją obszary o cechach typowo uznawanych za męskie i żeńskie. Trudno zatem wskazać kogokolwiek z mózgiem w pełni „męskim” lub „żeńskim”. Ta wewnętrzna różnorodność jest raczej regułą niż wyjątkiem i dotyczy również osób transpłciowych, u których niektóre struktury mózgu mogą być bliższe płci odczuwanej.

Czym różni się płeć biologiczna od tożsamości płciowej?

Aby zrozumieć dyskusję o liczbie płci, trzeba przede wszystkim oddzielić od siebie dwa pojęcia: płeć biologiczną (ang. sex) i tożsamość płciową (ang. gender). Płeć biologiczna to zespół cech fizycznych, na który składa się wiele elementów – od chromosomów, przez gonady, wewnętrzne i zewnętrzne narządy płciowe, po drugorzędowe cechy jak zarost czy typ sylwetki. U większości osób te wszystkie składowe są ze sobą zgodne, ale nie jest to absolutną koniecznością.

Z drugiej strony mamy tożsamość płciową, czyli głęboko odczuwane, wewnętrzne poczucie przynależności do danej płci. Może być ona zgodna z płcią przypisaną przy urodzeniu (osoby cispłciowe) lub od niej odmienna (osoby transpłciowe). Nie jest to kwestia wyboru czy chwilowej mody, lecz trwałego aspektu osobowości, który dla wielu osób stanowi kluczowy element samoidentyfikacji.

Skąd wzięło się określenie „56 płci”?

Liczba 56, do której często odnoszą się dyskusje, ma swoje źródło w decyzji portalu społecznościowego z 2014 roku. Facebook, chcąc wyjść poza binarny podział, udostępnił użytkownikom możliwość wyboru określenia swojej tożsamości z rozwijanej listy, która w anglojęzycznej wersji zawierała właśnie 56 opcji. Wbrew medialnym doniesieniom, nie była to jednak żadna oficjalna, naukowa lista „nowych płci”.

Analiza tej listy pokazuje, że wiele z tych terminów to po prostu synonimy i warianty językowe. Przykładowo, osobna kategoria „Cis Female” i „Cis Woman” wynika z różnicy między przymiotnikiem a rzeczownikiem w języku angielskim. Podobnie jest z osobami transpłciowymi – określenia takie jak „Trans”, „Transgender”, „Trans Male” czy „Male to Female” opisują w większości tożsame lub bardzo zbliżone doświadczenia, różniąc się jedynie szczegółowością opisu. Rdzeń tych wszystkich określeń sprowadza się do kilku podstawowych tożsamości.

Lista 56 opcji stworzona przez Facebooka nie jest klasyfikacją naukową, a zbiorem etykiet, z których wiele to różne językowe warianty tych samych podstawowych pojęć.

Jakie podstawowe tożsamości kryją się za tą listą?

W istocie, opcje z Facebooka można pogrupować w zaledwie kilka głównych kategorii. Największą grupę stanowią określenia dla osób cispłciowych i transpłciowych, które identyfikują się w ramach binarnych kategorii kobiety i mężczyzny. Kolejną, istotną grupę tworzą pojęcia związane z niebinarnością, oferujące język dla doświadczeń wykraczających poza ten podział:

• osoby nieidentyfikujące się z żadną płcią (np. Agender, Neutrois),
• osoby łączące w sobie cechy różnych płci (np. Androgyne, Bigender),
• osoby o zmiennej tożsamości płciowej w czasie (np. Genderfluid),
• osoby interpłciowe, których biologiczne cechy płciowe nie pasują do typowych definicji (Intersex).

To pokazuje, że zjawisko to nie polega na wykreowaniu dziesiątek nowych bytów, a raczej na nazwaniu i uszczegółowieniu kilku podstawowych doświadczeń związanych z płciowością, które wykraczają poza proste, binarne ramy.

Jak prawo i medycyna podchodzą do nietypowych sytuacji?

U podstaw części zamieszania leży fakt, że płeć biologiczna sama w sobie bywa niejednoznaczna, co znajduje odzwierciedlenie w medycynie. Osoby interpłciowe rodzą się z wrodzonymi cechami płciowymi (chromosomalnymi, gonadalnymi lub anatomicznymi), które nie pasują jednoznacznie do kategorii męskiej lub żeńskiej. Szacuje się, że dotyczy to około 1,7% ludności świata, co jest liczbą porównywalną do odsetka osób naturalnie rudowłosych.

W odpowiedzi na tę biologiczną rzeczywistość, niektóre państwa wprowadziły możliwość prawnego uznania innej płci niż tylko męska i żeńska. Niemcy umożliwiły od 2018 roku wpisanie w dokumentach trzeciej opcji, a podobne rozwiązania funkcjonują m.in. w Australii, Indiach i Bangladeszu. Te zmiany legislacyjne są odpowiedzią na realne, biologiczne zróżnicowanie, a nie jedynie na postulaty społeczne.

Z drugiej strony, medycyna stoi przed wyzwaniem, jakim jest transpłciowość i związana z nią dysforia płciowa. Jest to stan cierpienia psychicznego wynikający z rozbieżności między odczuwaną tożsamością płciową a ciałem. Współczesna wiedza medyczna uznaje, że dla wielu pacjentów najskuteczniejszą metodą leczenia nie jest próba zmiany psychiki, a jej uzgodnienie z ciałem poprzez proces korekty płci. To podejście terapeutyczne jest efektem dekad obserwacji klinicznych, które pokazały, że dla niektórych osób łatwiejszą i skuteczniejszą drogą do zdrowia jest dostosowanie ciała do umysłu.